ABC va XYZ-tahlil: tovarlarni tasniflash va zaxirani rejalashtirish

Qisqa javob

ABC-tahlil «nima pul keltiradi» degan savolga javob beradi: tovarlar tushum bo‘yicha saralanadi va A, B, C guruhlarga bo‘linadi. XYZ-tahlil «talab qanchalik bashorat qilinadi» degan savolga javob beradi: tovarlar sotuvlarning davrdan davrga tebranishi bo‘yicha guruhlanadi. Ularning kesishmasi to‘qqiz katakli matritsa beradi va har bir katak uchun o‘z xarid siyosati bo‘ladi.

Hammasi oddiy jadvalda — Excel yoki Google Sheets da — hisob tizimidan olingan sotuvlar asosida bajariladi.

Ma’lumotlarni tayyorlash

Jadval kerak: artikul, donalardagi sotuvlar va tushum davrlar bo‘yicha (odatda oylar bo‘yicha), kamida bir necha oy uchun. Davrlar qancha ko‘p bo‘lsa, XYZ shuncha ishonchli.

• Tahlil davridan kamroq sotilayotgan yangi tovarlarni chiqarib tashlang: ularda tarix yo‘q.
• Tovar mavjud bo‘lmagan kunlarni hisobga oling: taqchillik tufayli nol sotuvlar talab manzarasini buzadi.
• Bir xil uzunlikdagi davrlardan foydalaning.

Tushum bo‘yicha ABC-tahlil

1. Har bir artikul bo‘yicha butun davr uchun umumiy tushumni hisoblang.
2. Artikullarni tushum kamayishi tartibida saralang.
3. Har bir artikulning umumiy tushumdagi ulushini hisoblang.
4. Yig‘ma ulushni — yuqoridan pastga ulushlar yig‘indisini hisoblang.
5. Guruhlarni belgilang. Keng tarqalgan chegara: A — yig‘ma tushumning 80% gacha, B — keyingi 15%, C — qolgani. Chegaralarni biznesingizga moslab o‘zgartirish mumkin.

D2 = C2 / SUM($C$2:$C$500)          tushumdagi ulush
E2 = SUM($D$2:D2)                    yig‘ma ulush
F2 = IF(E2<=0.8,"A",IF(E2<=0.95,"B","C"))

ABC ni tushum emas, foyda bo‘yicha ham qilish mumkin — shunda nima haqiqatan pul topayotgani ko‘rinadi. Marjinallik bo‘yicha ma’lumot bo‘lsa, ikkala variantni ham qiling.

Talab barqarorligi bo‘yicha XYZ-tahlil

1. Har bir artikul uchun oylar bo‘yicha donalardagi sotuvlarni oling.
2. O‘rtacha qiymat va standart og‘ishni hisoblang.
3. Variatsiya koeffitsiyentini hisoblang: og‘ish o‘rtacha qiymatga bo‘linadi.
4. Guruhlarni belgilang. Ko‘pincha quyidagilar ishlatiladi: X — 10% gacha, Y — 10 dan 25% gacha, Z — 25% dan yuqori. Mavsumiy chakana savdo uchun chegaralar odatda kengaytiriladi.

N2 = STDEV.P(B2:M2) / AVERAGE(B2:M2)
O2 = IF(N2<=0.1,"X",IF(N2<=0.25,"Y","Z"))

Matritsani qanday o‘qish

• AX, BX — assortiment asosi. Prognoz aniq, qayta buyurtmani avtomatlashtirish mumkin.
• AZ — muhim, lekin oldindan aytib bo‘lmaydigan tovarlar. Bu yerda xatolar eng qimmatga tushadi: tebranish sabablarini aniqlang (aksiyalar, mavsum, yirik bir martalik buyurtmalar).
• CZ — kam pul va tartibsiz talab. Ko‘pincha ularni buyurtma asosida sotish yoki olib tashlash foydaliroq.

Matritsadan qarorlarga

Qayta buyurtma nuqtasi — buyurtma berish vaqti kelgan qoldiq: o‘rtacha kunlik talab yetkazib berish muddatiga ko‘paytiriladi, ustiga sug‘urta zaxirasi qo‘shiladi.

Sug‘urta zaxirasi talab tebranishlarini qoplaydi. Klassik formula: xizmat darajasi koeffitsiyenti talabning standart og‘ishiga va yetkazib berish muddatining kvadrat ildiziga ko‘paytiriladi (bir xil vaqt birliklarida).

Sug‘urta zaxirasi        = Z × σ × √L
Qayta buyurtma nuqtasi   = d × L + Sug‘urta zaxirasi

Bu yerda Z — kerakli xizmat darajasi koeffitsiyenti (Z guruhi bilan adashtirmang), σ — kunlik talabning og‘ishi, L — kunlardagi yetkazib berish muddati, d — o‘rtacha kunlik talab.

Xizmat darajasini matritsa bo‘yicha belgilang: A guruhi uchun yuqori, C uchun pastroq. Shunda zaxiradagi pul taqchillik eng qimmatga tushadigan joyda jamlanadi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Juda qisqa davr bo‘yicha tahlil: ikki-uch oylik XYZ hech narsa demaydi.
• Tovar yo‘qligi tufayli nollar talab yo‘qligi deb hisoblanadi.
• Yangi va chiqarilgan pozitsiyalar asosiy assortiment bilan aralashtirilgan.
• Tahlil bir marta qilingan: guruhlar o‘zgaradi, uni takrorlash kerak.