Rust’da egalik va qarz olish: batafsil tushuntirish

Hamma narsa tayanadigan uchta qoida

Rust xotirani garbage collector’siz egalik (ownership) orqali boshqaradi. Qoidalar:

1. Har bir qiymatning aynan bitta egasi bor — o‘zgaruvchi.
2. Ega ko‘rinish sohasidan chiqqanda qiymat bo‘shatiladi.
3. Qiymatni havola orqali qarzga berish mumkin: yoki istalgancha o‘zgarmas &T havola, yoki bitta o‘zgaruvchan &mut T — lekin bir vaqtda emas.

Kompilyator buni yig‘ish bosqichida tekshiradi. Yangi boshlovchilarning deyarli barcha «tushunarsiz» xatolari shu qoidalardan birining buzilishi. Ularni xato kodlari bo‘yicha ko‘rib chiqamiz.

E0382: ko‘chirilgan qiymatdan foydalanish

let s = String::from("salom");
let t = s;
println!("{}", s); // error[E0382]: borrow of moved value: `s`

String ma’lumotni heap’da saqlaydi va o‘zlashtirish egalikni tga ko‘chiradi. s endi yaroqsiz.

Qanday tuzatish mumkin:

• Nusxa kerak — let t = s.clone();. Bu aniq va qimmat bo‘lishi mumkin bo‘lgan nusxalash.
• Faqat kirish kerak — qarzga oling: let t = &s;.
• Funksiyaga uzatyapsiz — String o‘rniga &str yoki &String qabul qiling.

i32, bool, char kabi oddiy tiplar Copyni amalga oshiradi va avtomatik nusxalanadi, shuning uchun ularda bu xato yo‘q.

E0502: bir vaqtda o‘zgaruvchan va o‘zgarmas qarz

let mut v = vec![1, 2, 3];
let first = &v[0];
v.push(4); // error[E0502]
println!("{}", first);

push vektor xotirasini qayta ajratishi mumkin, va first bo‘shatilgan xotiraga ishora qilib qolardi. Rust buni taqiqlaydi.

Qanday tuzatish: o‘zgartirishdan oldin havoladan foydalanishni tugating yoki qiymatni nusxalang:

let first = v[0]; // i32 nusxalanadi
v.push(4);

Muhim: qarz blok oxirigacha emas, havoladan oxirgi foydalanishgacha davom etadi. Ko‘pincha qatorlar o‘rnini almashtirish kifoya.

E0499: bir vaqtda ikkita o‘zgaruvchan havola

let mut s = String::new();
let a = &mut s;
let b = &mut s; // error[E0499]
a.push('x');

Bitta o‘zgaruvchan havola data race yo‘qligini kafolatlaydi. Yechimlar:

• Havolalardan navbat bilan foydalaning, ularni alohida { } bloklar bilan cheklang.
• Strukturaning turli maydonlari uchun butun strukturani emas, maydonlarni qarzga oling.
• Slice’ning turli qismlari uchun — split_at_mut.

E0106 va E0597: lifetime’lar

fn longest(a: &str, b: &str) -> &str { // error[E0106]
    if a.len() > b.len() { a } else { b }
}

Kompilyator natija qaysi argumentga bog‘langanini bilmaydi. Lifetimeni aniq ko‘rsating:

fn longest<'a>(a: &'a str, b: &'a str) -> &'a str {
    if a.len() > b.len() { a } else { b }
}

'a ma’lumot qancha yashashini o‘zgartirmaydi. Bu va’da: natija argumentlarning eng qisqa yashaydiganidan uzoq yashamaydi.

E0597 xatosi («borrowed value does not live long enough») havola qiymatdan uzoq yashaganini bildiradi — masalan, lokal o‘zgaruvchiga havola qaytardingiz. Yechim — havola emas, qiymatning o‘zini (String) qaytarish.

Qoidalar yetmay qolganda

Ba’zan egalik haqiqatan umumiy bo‘ladi. Buning uchun standart tiplar bor:

RefCell qarz tekshiruvini runtime’ga o‘tkazadi: buzilish kompilyatsiya xatosi emas, panic beradi. Ongli ravishda foydalaning.

Borrow checker xatolarini qanday o‘qish kerak

• Xabarni to‘liq o‘qing: kompilyator qarz qayerda boshlanishi, qayerda ziddiyat borligi va havola oxirgi marta qayerda ishlatilganini ko‘rsatadi.
• rustc --explain E0502 buyrug‘i misollar bilan batafsil tushuntirish beradi.
• Hammasini .clone() bilan davolamang: bu ishlaydi, lekin ma’lumotlar arxitekturasidagi muammoni yashiradi.