Sayt qanday ishlaydi: klient, server, HTTP va brauzer

Qisqa javob: so‘rov va javob

Har qanday sayt klient — server modeli bo‘yicha ishlaydi. Klient — bu sizning brauzeringiz (yoki mobil ilova). Server — data-markazdagi kompyuter bo‘lib, unda sayt kodi va ma’lumotlari saqlanadi. Ular HTTP protokoli orqali muloqot qiladi: klient so‘rov yuboradi, server javob qaytaradi.

Qolgan hamma narsa — DNS, ma’lumotlar bazasi, CSS, JavaScript — shu muloqotni tez, chiroyli va foydali qilish uchun kerak.

Ishtirokchilar va ularning vazifalari

Butun yo‘l bitta sxemada

[Siz] --manzil kiritasiz--> [Brauzer]
                               |
                               | 1. "example.com ning IP-si qanday?"
                               v
                             [DNS] --> 203.0.113.10
                               |
                               | 2. HTTP so‘rov: GET /catalog
                               v
                            [Server] --3. so‘rov--> [Ma’lumotlar bazasi]
                               |      <--4. mahsulotlar--
                               | 5. HTTP javob: 200 OK + HTML
                               v
                           [Brauzer] --6. CSS, JS, rasmlarni yuklaydi
                               |
                               v
                       [Tayyor sahifa]

HTTP so‘rov va javob nima

So‘rov metod, manzil va sarlavhalardan (headers) iborat. Eng ko‘p ishlatiladigan metodlar:

• GET — ma’lumot olish (sahifani ochish, rasm yuklash);
• POST — ma’lumot yuborish (ariza formasi, to‘lov);
• PUT/PATCH va DELETE — ma’lumotni o‘zgartirish yoki o‘chirish, odatda API orqali.

Javob status kodi va tanadan iborat. Bilish foydali bo‘lgan kodlar:

• 200 — hammasi joyida;
• 301/302 — sahifa ko‘chgan, brauzer yangi manzilga o‘tadi;
• 404 — bunday sahifa yo‘q;
• 500 — server tomonida xatolik.

Bugun deyarli barcha saytlar HTTPS dan foydalanadi — bu shifrlangan kanal ichidagi o‘sha HTTP. Usiz brauzer saytni xavfsiz emas deb belgilaydi.

HTML, CSS, JavaScript va baza qayerda joylashgan

• HTML — sahifaning tuzilishi va mazmuni: sarlavhalar, matn, havolalar, formalar.
• CSS — tashqi ko‘rinish: ranglar, shriftlar, setka, telefonga moslashish.
• JavaScript — xatti-harakat: menyular, slayderlar, sahifani qayta yuklamasdan forma yuborish.

Bu uchtasi brauzerda bajariladi — bu frontend. Serverdagi, foydalanuvchiga aynan nimani berishni hal qiladigan va ma’lumotlar bazasi bilan ishlaydigan kod — bu backend. Foydalanuvchi bazani hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rmaydi, faqat server ko‘rsatishga qaror qilgan narsani ko‘radi.

Statik va dinamik sayt

• Statik — server oldindan tayyorlangan fayllarni beradi. Tez, hostingi arzon, lendinglar va bloglar uchun mos.
• Dinamik — sahifa so‘rov paytida bazadagi ma’lumotlardan yig‘iladi. Shaxsiy kabinetlar, do‘konlar, CRM uchun kerak.

Zamonaviy freymvorklar ko‘pincha ikkalasini birlashtiradi: ba’zi sahifalar oldindan, ba’zilari so‘rov bo‘yicha yaratiladi.

Keng tarqalgan xato tushunchalar

• «Sayt brauzerda saqlanadi». Yo‘q, brauzer fayllarni faqat vaqtincha keshlaydi, asl nusxa serverda.
• «Domen va hosting — bir narsa». Domen — bu nom, hosting — server ishlaydigan joy. DNS ularni bog‘laydi.
• «Sahifa ochildi — demak server joyida». Sahifa kesh yoki CDN dan olingan bo‘lishi mumkin, API esa bu paytda ishlamayotgan bo‘lishi mumkin.