Serverni boshqarish uchun asosiy Linux buyruqlari

Birinchi navbatda qaysi buyruqlar kerak

Serverni ishonchli boshqarish uchun yuzlab buyruqlarni bilish shart emas. Vazifalar bo‘yicha guruhlangan asosiy to‘plam yetarli: fayllar va disk, jarayonlar va servislar, tarmoq, loglar, paketlar, foydalanuvchilar va huquqlar. Quyida aynan shu to‘plam, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishga tushirsa bo‘ladigan misollar bilan. Misollar systemd’li distributivlar (Ubuntu, Debian, RHEL oilasi) uchun.

Fayllar va disk

Odatiy holat — “disk to‘lib qoldi”. Ketma-ketlik:

df -h                          # qaysi bo‘lim to‘lgan
sudo du -sh /var/* | sort -h   # ichida eng ko‘p joyni nima egallagan

rm -rf bilan ehtiyot bo‘ling: savatsiz va tasdiqsiz o‘chiradi. O‘chirishdan oldin yo‘lni ls bilan tekshiring.

Jarayonlar va servislar

• top yoki htop — CPU va xotira yuklamasi real vaqtda.
• ps aux | grep nginx — jarayonni nomi bo‘yicha topish.
• kill PID — jarayonni to‘g‘ri yakunlash; kill -9 PID — majburan, faqat oddiy usul yordam bermasa.
• systemctl status nginx — servis holati.
• systemctl restart nginx — qayta ishga tushirish; reload — servis qo‘llab-quvvatlasa, to‘xtatmasdan konfigni qayta o‘qish.
• systemctl enable nginx — yuklanishda avtomatik ishga tushirish.
• free -h va uptime — xotira va o‘rtacha yuklama.

Tarmoq

ip a                           # interfeyslarning IP manzillari
ss -tulpn                      # qaysi portlar tinglanmoqda va qaysi jarayon
curl -I https://example.com    # sayt javobi sarlavhalari
ping -c 4 8.8.8.8              # aloqa bormi
dig example.com                # domenning DNS yozuvlari

ss -tulpn — servis “javob bermayotganda” asosiy buyruq: u ishlayaptimi va qaysi portda — darhol ko‘rinadi. Eski muqobili netstat ko‘p distributivlarda endi standart o‘rnatilmagan.

Ubuntu’da firewall uchun ko‘pincha ufw ishlatiladi: sudo ufw status, sudo ufw allow 443/tcp. Firewall’ni yoqishdan oldin albatta SSH’ga ruxsat bering, aks holda kirish huquqini yo‘qotasiz.

Loglar

• journalctl -u nginx -n 100 — servis logining oxirgi 100 qatori.
• journalctl -u nginx -f — logni real vaqtda kuzatish.
• journalctl --since "1 hour ago" — oxirgi bir soatdagi hodisalar.
• tail -f /var/log/nginx/error.log — fayllarga yoziladigan loglar.
• grep -i "error" /var/log/syslog — matn bo‘yicha qidirish.
• less fayl — katta fayllarni / orqali qidiruv bilan qulay ko‘rish.

Qoida: har qanday muammoda avval loglar, keyin qayta ishga tushirish.

Paketlar

Tizimni muntazam yangilang, lekin production’da — tekshiruvdan keyin va orqaga qaytarish rejasi bilan.

Foydalanuvchilar va huquqlar

sudo adduser deploy                    # foydalanuvchi yaratish (Debian/Ubuntu)
sudo usermod -aG sudo deploy           # sudo huquqini berish
sudo chown -R deploy:deploy /srv/app   # egasini o‘zgartirish
chmod 640 config.env                   # egasi o‘qiydi va yozadi, guruh o‘qiydi
id deploy                              # foydalanuvchi guruhlari

chmod huquqlari uchta raqam bilan yoziladi: egasi, guruh, qolganlar. 4 — o‘qish, 2 — yozish, 1 — bajarish. chmod 777 qo‘ymang — bu faylni hammaga ochib qo‘yadi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Doim root ostida ishlash. Oddiy foydalanuvchi va sudo’dan foydalaning.
• Diagnostika o‘rniga serverni qayta yuklash. Muammo qaytadi, foydali holat esa yo‘qoladi.
• Konfigni tekshirmasdan tahrirlash. nginx uchun nginx -t bor, boshqa ko‘p servislarda ham shunga o‘xshash tekshiruvlar mavjud.
• Diskdagi joyni kuzatmaslik. Loglar bilan to‘lgan bo‘lim ma’lumotlar bazalari va ilovalarni buzadi.