Ma’lumotlar bazasini loyihalashdagi odatiy xatolar va ulardan qochish

Qisqa javob: eng ko‘p uchraydigan xatolar

Ma’lumotlar bazasi sxemasi uning atrofidagi deyarli barcha koddan uzoqroq yashaydi. Funksiyadagi xatoni bir soatda tuzatish mumkin, sxemadagi xatoni esa faqat migratsiya bilan, ko‘pincha yig‘ilib qolgan ma’lumotlarni tozalash bilan birga. Eng ko‘p uchraydigan muammolar:

• bitta ustunda ro‘yxat saqlash, alohida jadval o‘rniga;
• cheklovlar yo‘q — tekshiruv faqat ilova kodida;
• pul uchun float;
• jadval va ustunlarning tartibsiz nomlari;
• created_at va updated_at kabi xizmat sanalari yo‘q;
• vaqt zonasisiz vaqt.

Quyida har birini PostgreSQL misolida yechimi bilan ko‘rib chiqamiz. MySQL va boshqa tizimlarda tamoyillar bir xil, faqat sintaksis farq qiladi.

1-xato: bitta ustunda qiymatlar ro‘yxati

tags = 'vip,ulgurji,toshkent' kabi ustun qulay ko‘rinadi, toki «ulgurji» tegli barcha mijozlarni topish, ularni sanash yoki tegni qayta nomlash kerak bo‘lmaguncha. Qism-satr bo‘yicha qidiruv sekin va noto‘g‘ri natija beradi.

Yechim: qiymatlarni bog‘lovchi jadvalga chiqaring («ko‘pga ko‘p» bog‘lanish).

CREATE TABLE tags (
  id   bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
  name text NOT NULL UNIQUE
);

CREATE TABLE customer_tags (
  customer_id bigint NOT NULL REFERENCES customers(id) ON DELETE CASCADE,
  tag_id      bigint NOT NULL REFERENCES tags(id),
  PRIMARY KEY (customer_id, tag_id)
);

PostgreSQL’dagi massivlar va JSONB butunligicha o‘qiladigan va kam filtrlanadigan ma’lumotlar uchun mos. Agar qiymat bo‘yicha qidirsangiz, bog‘lasangiz yoki sanasangiz — jadval kerak.

2-xato: bazada cheklovlar yo‘q

«Tekshiruv backend’da bor» degan gap birinchi import skripti, ikkinchi servis yoki qo‘lda qilingan UPDATE gacha ishlaydi. Keyin mijozsiz buyurtmalar, manfiy miqdorlar va takroriy email’lar paydo bo‘ladi.

Sxemada belgilang:

• majburiy maydonlar uchun NOT NULL;
• jadvallar orasidagi bog‘lanishlar uchun FOREIGN KEY;
• tabiiy kalitlar uchun UNIQUE (email, shartnoma raqami, STIR);
• oddiy qoidalar uchun CHECK: CHECK (quantity > 0).

Cheklovlar — bazaning barcha mijozlari uchun bir xil ishlaydigan oxirgi himoya chizig‘i.

3-xato: pul uchun float

float va double turlari sonlarni ikkilik ko‘rinishda taxminiy saqlaydi. Ularda 0.1 + 0.2 aniq 0.3 ga teng emas, minglab operatsiyalarda esa tiyinlar buxgalteriya bilan mos kelmay qoladi.

Yechim:

• aniqligi ko‘rsatilgan numeric(14, 2) (yoki decimal) ishlating;
• yoki summani eng kichik birlikda (tiyin, sent) bigint sifatida saqlang;
• bir nechta valyuta bo‘lsa, summa yonida valyutani saqlang: amount numeric(14,2), currency char(3).

4-xato: tartibsiz nomlar

Users, order_item, tblProducts, dt va date2 nomli ustunlar — bir yildan keyin hech kim nima qayerdaligini eslamaydi. Yomon nomlar har bir so‘rovni va har bir yangi dasturchini sekinlashtiradi.

Oddiy qoidalar:

Muayyan uslub emas, butun bazada bir xillik muhim.

5-xato: created_at va updated_at yo‘q

Yaratilish va o‘zgarish sanalarisiz oddiy savollarga javob berib bo‘lmaydi: mijoz qachon paydo bo‘lgan, kecha nima o‘zgargan, analitikaga navbatdagi inkremental eksportda qaysi yozuvlarni olish kerak.

created_at timestamptz NOT NULL DEFAULT now(),
updated_at timestamptz NOT NULL DEFAULT now()

updated_at ni ilovada yoki trigger orqali yangilang. Muhim obyektlar (pul, buyurtma statuslari) uchun alohida o‘zgarishlar tarixi jadvali yuritish foydali.

6-xato: vaqt zonasisiz vaqt

Server bitta zonada, foydalanuvchilar Toshkent va Moskvada, integratsiya esa UTC’da vaqt yuboradi. timestamp without time zone turi qiymat qaysi zonaga tegishli ekanini bilmaydi va «kunlik» hisobotlar bir necha soatga siljiy boshlaydi.

Yechim:

• vaqt momentlarini timestamptz da saqlang — PostgreSQL ularni UTC’ga keltiradi;
• chiqarishda mahalliy vaqtga o‘tkazing: created_at AT TIME ZONE 'Asia/Tashkent';
• vaqtsiz sanalar uchun (tug‘ilgan kun, hujjat sanasi) date turini ishlating.

Yangi loyihalarda xatolarning oldini olish

1. Kod yozishdan oldin ER-diagramma chizing va uni biznes jarayonini biladigan odam bilan muhokama qiling.
2. Sxemani kamida uchinchi normal shaklga keltiring, denormalizatsiyani ongli ravishda qiling.
3. Sxemani faqat repozitoriydagi migratsiyalar orqali o‘zgartiring, serverda qo‘lda emas.
4. Kod review’ga chek-list qo‘shing: cheklovlar, turlar, nomlar, sanalar.